Ο «ἀπὸ μηχανῆς θεός» (λατ. deus ex machina) είναι όρος της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας που περιγράφει την απροσδόκητη εμφάνιση ενός θεϊκού προσώπου μέσω γερανού («μηχανή»), το οποίο δίνει λύση σε ένα αδιέξοδο. Μεταφορικά, αναφέρεται σε έναν αναπάντεχο σωτήρα ή μια από μηχανής λύση σε ένα περίπλοκο πρόβλημα. Χρησιμοποιούνταν, κυρίως από τον Ευριπίδη, για να επιλυθούν περίπλοκες πλοκές όπου οι ήρωες είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Ο όρος «μηχανή» με τη σύγχρονη έννοιά του χρησιμοποιήθηκε στην εποχή του Αισχύλου για να περιγράψει τον μηχανισμό με τη βοήθεια του οποίου μεταφέρονταν στη σκηνή οι ήρωες της τραγωδίας, θεοί, ημίθεοι και θνητοί από εκεί πηγάζει και η έκφραση «ο από μηχανής θεός». Tον λατινικό όρο Deus ex machina εισήγαγε ο Βιτρούβιος. Ο αρχαίος τραγωδός έπρεπε να χρησιμοποιήσει με φειδώ την παρέμβαση θεϊκού προσώπου στο έργο, καθώς υποδήλωνε ότι το πρόβλημα υπερέβαινε τις λύσεις που μπορούσαν να προσφέρουν θνητά πρόσωπα. Στη σωζόμενη αρχαία τραγωδία του Ευριπίδη «Μήδεια», ο θεός Ήλιος εισακούοντας την παράκληση του Χορού, αποστέλλει ένα άρμα που το σέρνουν δράκοντες, για να μεταφέρει την παιδοκτόνο εγγονή του Μήδεια μακριά από το σύζυγό της Ιάσονα, ώστε να βρει καταφύγιο στην ασφάλεια της πόλης των Αθηνών. Ο Αριστοτέλης στο έργο του, «Ποιητική», ασκεί κριτική σε τραγωδούς όπως τον Ευριπίδη, επειδή χρησιμοποιούσαν τον «από μηχανής θεό» για να επιλύσουν τις δύσκολες καταστάσεις μίας σύνθετης πλοκής. Στο έργο του Ars Poetica, ο Ρωμαίος λυρικός ποιητής Οράτιος συμβουλεύει «… και κανένας Θεός δεν πρέπει να παρεμβαίνει (στη πλοκή του έργου), εάν το πρόβλημα δεν απαιτεί μια τέτοια λύση …»

Πρόκειται για έναν ξύλινο γερανό που εμφανιζόταν από ψηλά, δίνοντας την εντύπωση ότι ο θεός κατεβαίνει από τον ουρανό.
Ο θεός δεν θα μπορούσε όμως να εμφανιστεί σαν κοινός θνητός, από το δρόμο των παρασκηνίων, γιατί θα έλειπε το στοιχείο του δέους από την εμφάνισή αυτή.
Προτιμήθηκε λοιπόν να παρουσιάζεται με ειδικό μηχάνημα από το επάνω μέρος της σκηνής ή καμιά φορά από καταπακτή εάν επρόκειτο για θεό του Άδη. Από την ειδική, λοιπόν, αυτή μηχανή, ερχόταν ο θεός και φυσικά ήταν «από μηχανής», διότι ερχόταν στην κατάλληλη στιγμή για να δώσει λύση σε κάποιο σοβαρό πρόβλημα που δημιουργούσε αδιέξοδο
«Αν και κανείς μηχανισμός, ούτε απεικονίσεις του δεν σώζονται, υπάρχουν αρκετές αναφορές στην αρχαία ελληνική γραμματεία, από τις οποίες αντλούμε πληροφορίες για τον σχεδιασμό και την λειτουργία του. Από αγγεία που βρίσκονται σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, παίρνουμε επίσης σημαντικές πληροφορίες για το αρχαίο θέατρο και τον μηχανισμό. Πρόκειται για ευμεγέθεις μηχανισμούς, αποτελούμενους από δοκούς, τροχαλίες και σχοινιά, τα οποία μπορούσαν να σηκώσουν φορτία ως έναν τόνο και σε μερικές περιπτώσεις να κάνουν σφοδρούς κλυδωνισμούς, απεικονίζοντας ταξίδι στο χώρο όταν το έργο το απαιτούσε».

Ο σκηνικός εξοπλισμός περιλάμβανε επίσης θεατρικούς μηχανισμούς. Ένας από αυτούς ήταν το εκκύκλωμα, μια ξύλινη πλατφόρμα πάνω σε τροχούς. Φυλασσόταν στο εσωτερικό της σκηνής και ανασυρόταν όταν ήταν απαραίτητο. Παρουσίαζε στο κοινό το θύμα ενός φόνου που είχε λάβει χώρα εκτός της σκηνής. Η χρήση του ήταν απαραίτητη επειδή οι βίαιες σκηνές μπροστά στο κοινό απαγορευόντουσαν στο αρχαίο θέατρο. Ένας άλλος μηχανισμός ήταν η μηχανή ή γερανός. Ανέβαζε τους υποκριτές που υποδυόντουσαν τους θεούς και των οποίων η εμφάνιση ήταν καθοριστική για την πλοκή, και τους μετέφερε στην ορχήστρα. Οι ηθοποιοί αιωρούνταν πάνω από την ορχήστρα, δίνοντας έτσι την εντύπωση ότι πετούσαν. Αυτός ο μηχανισμός χρησιμοποιούνταν συχνά στις τραγωδίες του Ευριπίδη για την εμφάνιση ανθρώπων, καθώς και θεών.
Αργότερα, κατά την ελληνιστική περίοδο, το σκηνικό έπρεπε να αλλάζει πιο γρήγορα επειδή η δράση εξελισσόταν σε διαφορετικά μέρη. Έτσι, εφευρέθηκε μια ειδική συσκευή, ο περίακτος. Αποτελούνταν από τρεις ενωμένους πίνακες που σχημάτιζαν ένα τρίγωνο και περιστρέφονταν γύρω από έναν ξύλινο άξονα. Κάθε πίνακας απεικόνιζε ένα διαφορετικό θέμα και περιστρέφοντας τον περίακτο, ένα ορεινό τοπίο ή μια παράκτια περιοχή παρουσιάζονταν στο κοινό. Κανονικά, οι περίακτοι τοποθετούνταν στα δύο άκρα του λογείου, ώστε οι θεατές να γνωρίζουν από πού προέρχονταν οι χαρακτήρες του έργου.
Στις παραστάσεις χρησιμοποιούνταν δύο ακόμη βοηθητικά τεχνικά μέσα, το κεραυνοσκόπειο και το βροντείο. Το κεραυνοσκόπειο ήταν ένας ξύλινος άξονας με μεταλλικές επιφάνειες που αντανακλούσαν το ηλιακό φως δίνοντας την εντύπωση κεραυνού. Το βροντείο ήταν ένα τεντωμένο κομμάτι δέρματος, πάνω στο οποίο άδειαζαν με δύναμη μολύβδινα σφαιρίδια από ένα χάλκινο δοχείο για να προσομοιώσουν τον ήχο μιας βροντής.
Η σκηνογραφία των παραστάσεων συμπληρωνόταν από κινητές κατασκευές που θύμιζαν βωμούς τάφων, καθώς και αντικείμενα διαφόρων ειδών, όπως υφάσματα και αγάλματα θεών.

Οι κυριότερες από τις μηχανές που χρησιμοποιούσαν στο αρχαίο θέατρο ήταν:
Περίακτοι: Δύο ξύλινοι πρισματικοί στύλοι με πίνακες στερεωμένους πάνω τους, που γύριζαν γύρω από έναν άξονα και άλλαζαν, όταν χρειαζόταν, τη σκηνογραφία.
Αιώρημα: Είδος γερανού, καλάθι που χρησίμευε για να παρουσιάσουν θεούς ή ημίθεους. Είναι γνωστή η φράση από μηχανής θεός. Η έκφραση από μηχανής θεός καθιερώθηκε, επειδή αυτό το θεϊκό πρόσωπο εμφανιζόταν στη σκηνή του θεάτρου με τη βοήθεια της μηχανής, δηλαδή ενός ξύλινου γερανού, ώστε να φαίνεται ότι έρχεται από ψηλά.
Αναπίεσμα: Ένα είδος καταπακτών που λειτουργούσαν όπως οι αντίστοιχες καταπακτές των σύγχρονων θεατρικών σκηνών. Χρησίμευε στην άμεση εμφάνιση και απομάκρυνση προσώπων ή αντικειμένων.

Βροντείο: Μεταλλικό δοχείο με χαλίκια που χρησίμευε για να μιμηθούν τη βροντή.
Φρυκτώριον: Ένας πύργος που έδινε αγγελίες με φωτιά.
Κεραυνοσκοπείον: Είδος περίακτου που διαθέτει είτε πλευρές με σχέδιο κεραυνών, είτε μια γυαλιστερή επιφάνεια, πάνω στην οποία αντανακλούσε το φως του ήλιου. Χρησίμευε σκηνική παρουσίαση έντονων σκηνικών φαινομένων.
Εκκύκλημα: Φορείο όπου τοποθετούσαν ομοιώματα νεκρών, γιατί σπάνια έβλεπαν οι θεατές φόνο ή αυτοκτονία.
Θεολόγειο: Είδος εξώστη στη στέγη της σκηνής από όπου μιλούσαν οι θεοί ή οι ημίθεοι.

Πηγές: Το Αρχαίο Θέατρο.
Θόδωρος Κεφαλωνίτης (Theo Kefalonitis), Αρχαιολογία-Archaeology.
archaiologia.gr
alfavita.gr
el.wiktionary.org
el.wikipedia.org

ΦΩΤ:
1.Ιλαροτραγωδία. Μωσαϊκό που απεικονίζει θεατρικές μάσκες τραγωδίας και κωμωδίας. Ρωμαϊκή τέχνη, 2ος αιώνας μ.Χ. Από τα Λουτρά του Δεκίου στον Αβεντίνο λόφο, Ρώμη. Βρίσκεται σήμερα στο συγκρότημα αρχαιολογικών μουσείων και μουσείων τέχνης στο Λόφο του Καπιτωλίου, στη Ρώμη, Ιταλία. Palazzo Nuovo, πρώτη αίθουσα, Αίθουσα των Περιστεριών.
2,3,4. Αναπαράσταση του από μηχανής θεού με χρήση εκκυκλήματος και οι τριγωνικοί περίακτοι. Τεχνολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
5.Αιώρημα, 6.Εκκύκλημα, 7.Περίακτοι.