ΤΟ ΚΙΡΜΙΖΙ ΤΟΥ ΟΥΡΑΝΟΥ

«Τα βάγια στην παράδοση της Σμύρνης»

Την Κυριακή των Βαΐων (ή Κυριακή του Λαζάρου ή Βαϊοφόρος Κυριακή) εορτάζεται η πανηγυρική είσοδο του Χριστού στα Ιεροσόλυμα, “επί πώλου όνου”. Οι κάτοικοι τον υποδέχθηκαν με τιμές βασιλιά κρατώντας βάγια (κλάδους φοινίκων) και απλώνοντας στο έδαφος τα φορέματά τους ζητωκραυγάζοντας: «Ωσαννά, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου». Χαρακτηριστικό έθιμο της ημέρας είναι ο στολισμός των εκκλησιών με βάγια (κλαδιά δάφνης), επειδή στον ελλαδικό χώρο οι φοίνικες δεν απαντώνται συχνά. Τα βάγια πήγαιναν στην εκκλησία ( τότε που υπήρχαν) οι νιόπαντρες νύφες του χωριού. Σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, μετά το πέρας της πρωινής λειτουργίας, μοιράζονται στους πιστούς κλαδιά φυτών που συμβολίζουν τη νίκη και τη ζωή, όπως κλαδάκια δάφνης (βάγιες) και σε πολλά μέρη του χριστιανικού κόσμου, αντί για κλαδιά δάφνης, κλαδιά ελιάς, μυρτιάς, ιτιάς και κλαδιά φοινίκων, που είναι σύμφωνο με τα Ευαγγέλια. Τα κλαδιά αυτά τοποθετούνται στα εικονίσματα ή όπου αλλού χρειαζόμαστε προστασία. Η έκφραση “μετά βαΐων και κλάδων”, που υποδηλώνει τη θριαμβευτική υποδοχή κάποιου ή κάποιων, έχει αναφορά σ’ αυτή τη θρησκευτική γιορτή. Ο λαός μας πιστεύει ότι τα βάγια αυτά, έχουν ιαματικές και αποτρεπτικές για το κακό ιδιότητες. Έτσι σε κάποιες περιοχές της Ελλάδας συνηθίζονται τα “βαγιοχτυπήματα”, όπου οι γυναίκες χτυπούν με βάγια τις έγκυες για να λευτερωθούν πιο εύκολα. Σε άλλες, κρεμούν τα βάγια στις πόρτες των σπιτιών σαν φυλακτό. Επίσης την Κυριακή των Βαΐων είναι έθιμο να τρώμε ψάρι και να καταλύουμε τη νηστεία, λόγω της σπουδαιότητας της ημέρας, αφού θεωρείται Δεσποτική γιορτή και επειδή η Κυριακή των Βαΐων βρίσκεται ανάμεσα σε δύο νηστείες (της Μεγάλης Σαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδας). Μάλιστα, υπήρχε και ένα παλιό παιδικό τραγούδι, που έλεγε:

“Βάγια, βάγια των βαγιών, τρώνε ψάρι και κολιό κι ως την άλλη Κυριακή με το κόκκινο αυγό”!

«Βάγια, Βάγια των Βαγιών, τρώνε ψάρι και κολιό,και την άλλη Κυριακή, τρώνε το ψητό αρνί!

Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια, ήρθε η Κυριακή που τρώνε τα ψάρια.

Σήκω Λάζαρε και μην κοιμάσαι, ήρθε η μάνα σου από την Πόλη, σου ‘φερε χαρτί και κομπολόι.

Βάγια, Βάγια των Βαγιών, τρώνε ψάρι και κολιό, και την άλλη Κυριακή, τρώνε κόκκινο αυγό!»

Στην Σμύρνη την Κυριακή του Βαγιού (ή τω Βαγιώ) όλοι πήγαιναν στην εκκλησία για τα Νύφια (ακολουθία του Νυμφίου) και έπαιρναν βαγιόκλαρα (δάφνες), που τα φυλούσαν στο κονοστάσι, γιατί πίστευαν πως έχουν θεραπευτικές και εξορκιστικές ιδιότητες. Καθιερωμένο φαγητό της ημέρας φυσικά, είναι τα ψάρια και οι σαλάτες.

Τα βάγια στην παράδοση της Σμύρνης και της ευρύτερης Μικράς Ασίας δεν ήταν απλώς ένα θρησκευτικό σύμβολο, αλλά ένα αντικείμενο με σχεδόν «μαγικές» ιδιότητες για το σπιτικό.

Οι Σμυρνιοί πίστευαν ότι η ευλογημένη δάφνη που έπαιρναν από την εκκλησία είχε προστατευτικές ιδιότητες. Έκαιγαν μερικά φύλλα δάφνης στο καρβουνιστήρι (θυμιατό) για να ξεματιάσουν τα μέλη της οικογένειας ή το σπίτι. Σε περιπτώσεις ασθένειας, έβραζαν λίγη δάφνη και την χρησιμοποιούσαν ως γιατροσόφι (εντριβές ή ρόφημα), θεωρώντας την «αγιασμένη».

Τα βάγια έπρεπε να μείνουν πίσω από τα εικονίσματα όλο τον χρόνο. Τα παλιά βάγια της προηγούμενης χρονιάς δεν τα πετούσαν στα σκουπίδια, αλλά τα έκαιγαν στην αυλή ή τα πετούσαν στη θάλασσα, καθώς θεωρούνταν ιερά.Ένα πολύ ιδιαίτερο έθιμο που συναντάμε και στη Σμύρνη ήταν το ελαφρύ χτύπημα με τα βάγια. Οι γυναίκες χτυπούσαν ελαφρά με τα κλαδιά της δάφνης τα παιδιά, τις έγκυες ή τα ζώα τους, λέγοντας ευχές για γονιμότητα, υγεία και δύναμη, μεταφέροντας έτσι την «ευλογία» της ημέρας.

Στις εκκλησίες της Σμύρνης, οι νεότεροι και οι επίτροποι αφιερώναν ώρες για να πλέξουν τα βάγια σε περίτεχνα σχήματα. Το «Πανέρι», μικρά καλαθάκια πλεγμένα από φύλλα φοίνικα, μέσα στα οποία έβαζαν λουλούδια (μανουσάκια ή ζουμπούλια). Ο «Ήλιος», κυκλικά πλέγματα που συμβόλιζαν το φως του Χριστού.Το «Ψάρι», λόγω του εθίμου της ψαροφαγίας, το σχήμα του ψαριού ήταν πολύ δημοφιλές στο πλέξιμο των βαΐων.Την ημέρα εκείνη, οι αρραβωνιασμένοι είχαν την υποχρέωση να επισκεφθούν τα σπίτια των μελλοντικών πεθερικών τους.

Ο γαμπρός έστελνε στην νύφη ένα «κανίσκι» (δώρο) που περιείχε ένα μεγάλο ψάρι (συνήθως συναγρίδα ή λυθρίνι) στολισμένο με κλαδιά δάφνης και κορδέλες.Από την Κυριακή των Βαΐων, οι Σμυρνιοί άρχιζαν να φορούν τα «ντόλια», δηλαδή σκουρόχρωμα ή μαύρα ρούχα, σε ένδειξη πένθους για τα Πάθη του Χριστού. Στους δρόμους της πόλης, παιδιά τριγυρνούσαν με θορυβώδεις ροκάνες, τραγουδώντας ρυθμικά τραγουδάκια και προαναγγέλλοντας τη Μεγάλη Εβδομάδα. Στα σπίτια γίνονταν τα λεγόμενα «διαρμίσματα», δηλαδή γενικές καθαριότητες και προετοιμασίες για τη γιορτή της Λαμπρής.

Η ατμόσφαιρα στη Σμύρνη συνδύαζε την κοσμική αρχοντιά με τη θρησκευτική κατάνυξη, καθώς όλες οι ελληνικές συνοικίες προετοιμάζονταν για τη μεγάλη γιορτή του Πάσχα.

Α.Σφυράκης

Apostolos Sfirakisart